ترجمهء اين آيه در جاى خود خواهد آمد . و الرّجاء فرع اليقين . يعنى : اميدوارى به رحمت الهى متفرّع و زاينده مىشود از يقين ، يعنى : به قدر يقين و راه بردن آدمى به وسعت لطف و مهربانى حضرت پروردگار به بنده ، بنده را اميد رحمت و مغفرت حاصل مىشود و راه بردن مذكور ، به دو طريق متصوّر است : يكى - به تتبّع كردن أطوار سلوك الهى به بندگان خود . مثل اينكه كافرى كه هفتاد سال مثلا عمر او به كفر گذشته باشد ، به ايمان يك لحظه ، مىآمرزد و به حكم : « الإسلام يجب ما قبله » ، از همهء تقصيرات سابقهء او مىگذرد ، چنان كه فرموده است : « قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ » ( انفال - 38 ) و همچنين سحرهء فرعون ، به محض گفتن : « إنّا آمنّا » ، از جميع گناهان ايشان گذشت . و اصحاب كهف را با وجود سابقهء كفر و تمادى عمر در شقاوت ، به محض گفتن : « رَبُّنا رَبُّ السَّماواتِ وَالأَرْضِ » ( كهف - 14 ) ، قبول ايمان ايشان كرد و انواع كرامتها و عزّتها به ايشان نمود ، حتّى سگى كه از جملهء أراذل خلق است ، به محض رفاقت ايشان ، با ايشان محشور كرد . و طريق ديگر - به تتبّع اخبارى است كه در اين باب وارد شده و ان شاء الله در باب حسن ظنّ خواهد آمد . و الحبّ فرع المعرفة . يعنى : دوستى الهى فرع معرفت است و به قدر معرفت و شناسائى به حضرت بارى ، دوستى وى حاصل است و شيوهء اطاعت و بندگى كه از فروع محبّت است به قدر محبّت به عمل مىآيد . فدليل الخوف الهرب ، و دليل الرّجاء الطَّلب . يعنى : نشانهء خوف الهى دورى كردن است از معاصى ، و اجتناب نمودن از مناهى ، و تحصيل ربط به بارى ، و نشانهء رجا و اميدوارى به رحمت الهى ، طلبيدن